My iTutoring - Ιδιαίτερα Μαθήματα

My iTutoring - Ιδιαίτερα Μαθήματα Ιωάννης Τζωρτζακάκης Εξατομικευμένη Υποστήριξη σε μαθητές & ενήλικες
Ιωάννης Κ. Τζωρτζακάκης TESOL, BA, BA (Hons), MA, MSc.| ΑΦΜ: 104927229 | Κόκκινος Πύργος, 70200
Πιστοποιημένος για κατ’ οίκον διδασκαλία καθηγητής, Φιλόλογος (ΠΕ02) και Αγγλικής Γλώσσας, από το Υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων και τον Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π. (57806/2016). Με επιμόρφωση στην Εκπαίδευση Ενηλίκων. Εγγεγραμμένος στην Επετηρίδα Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών Λειτουργών (148851/Δ5/30-12-05).
Ιδιαίτερα Μαθήματα στον Κόκκινο Πύργο; Ναι!
Private lessons (home-based and / or online)! 
Ενδιαφέρεστε για:
Αρχαία, Λατινικά, Ιστορία, Έκθεση, ΛογοτεχνίαΙδιαίτερα Μαθήματα Φιλολογικών Μαθημάτων (Γυμνασίου και Λυκείου); Προετοιμασία για Πανελλήνιες; Αγγλικά για ΕνήλικεςΕνδιαφέρεστε για Αγγλικά για Ενήλικες; Όλα τα διπλώματα. Όλα τα επίπεδα.Αγγλικά για τον Τουρισμό; Αγγλικά για τις επαγγελματικές σας ανάγκες;Αγγλικά για Ακαδημαϊκούς Σκοπούς;  Greek for foreignersAre you a foreigner with l…
News and Updates

«Στον Έλληνα. Σονέτο.» Από τη λογοτεχνία σε ιστορία τέχνης

Τι ξέρουμε για το έργο και ζωή του καλλιτέχνη από τον Χάνδακα της, σημερινής, Κρήτης; [1] Πλήθος από αρχειακές πηγές,[2] οι οποίες συμπληρώνονται διαρκώς, μέρος από την εικαστική του δραστηριότητα,[3] που τεκμηριώνεται, αποδίδεται και αναιρείται συνεχώς, και μέρος(;) από τα γραπτά του.[4] Αρκετά πράγματα για έναν εικαστικό καλλιτέχνη του 16ου αιώνα. Σήμερα βλέπουμε τόσο το ίδιο έργο το έργο του όσο και τον ίδιο τον καλλιτέχνη μέσα από τις εικόνες που έχουν διαμορφωθεί από τα τέλη του 19ου και τις αρχές, κυρίως, του 20ουαιώνα,[5] με την έκδοση της μονογραφίας του Manuel Cossío στα 1908[6] και Francisco Fernández στα 1910,[7]ενώ η πρώτη ατομική έκθεση του καλλιτέχνη είχε γίνει στα 1902.[8] Οι καλλιτεχνικές αξίες του έργου του αλλάζουν και αυτές στην πάροδο των νοηματικών επικαλύψεων και των μορφικών και πλαστικών αναζητήσεων των ανθρώπων της τέχνης της εκάστοτε εποχής.[9] Αντίθετα, σήμερα, η ιστορική έρευνα προσπαθεί να δει τον καλλιτέχνη, και το έργο του, με τα μάτια της εποχή του καλλιτέχνη και των ανθρώπων της, να περιγράψει και εξηγήσει τα αίτια εμφάνισης των συγκεκριμένων εικονογραφικών και υφολογικών επιλογών του καλλιτέχνη και να προχωρήσει στην εξήγηση και ερμηνεία τους, βασιζόμενη στα εκάστοτε επιστημονικά μεθοδολογικά εργαλεία που επιλέγει ο ερευνητής. Δύο τέτοια ερωτήματα θέτει η Ντούλα Μουρίκι:
Για ποιους λόγους το έργο του Greco δεν εντάσσεται απόλυτα στα κυρίαρχα καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής του, όπως εκφράσθηκαν στα πολιτιστικά κέντρα όπου εργάστηκε; Πως εξηγείται η τεχνοτροπία του της ισπανικής περιόδου, που αντιπροσωπεύει και την ωριμότερη αλλά κι πιο επαναστατική έκφραση της δημιουργίας του;[10]
Η απάντηση σε αυτά τα δύο ερωτήματα του «αινίγματος Greco» δεν είναι ο σκοπός αυτού του σύντομου σημειώματος. Το σημείωμα αυτό έχει στόχο να εξετάσει εν συντομία το σονέτο που Cristóbal de Mesa, το οποίο φέρει τον τίτλο «Al GriegoSoneto.» («Στον Έλληνα. Σονέτο.»), και, εν συνεχεία, να διερευνήσει θεωρητικά τα όρια ανάμεσα στη λογοτεχνία και στην ιστορία της τέχνης. 
Cristóbal de Mesa (1562 – 1633) δεν ήταν ο μόνος ποιητής που βρισκόταν στον κύκλο του ζωγράφου, ούτε και ο μόνος που έγραψε και αφιέρωσε σε αυτόν ποίημα μετά το θάνατο του Greco. Ποιήματα για τον Θεοτοκόπουλο έχουν γράψει και οι σύγχρονοι του Luis de Góngora y Argote (1561 – 1627), Fray Hortensio Félix Paravicino y Arteaga (1580 – 1633), o Francisco de Rojas Zorrilla (1607 – 1648), και αργότερα ο José de Delitala y Castelví (1627 - 1689).[11] Ο Θεοτοκόπουλος ζωγράφισε το πορτραίτο Paravicino, που βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης. Παράλληλα, ο Paravicino και ο Góngora, εκτός από το κοινό ενδιαφέρον τους για τον Θεοτοκόπουλο, «συναντιούνται» και ως πορτραίτα στη συλλογή του Pedro Laso de la Vega, κόμη του Los Arcos, που είχε στην κατοχή του, τουλάχιστον, οκτώ έργα του ζωγράφου που μας απασχολεί.[12]
Δύο λόγια για τον συγγραφέα του σονέτου που μας απασχολεί. Ο Mesa παρά την εκπαίδευση του και την ικανότητα του ως συγγραφέας ήταν λιγότερο αναγνωρισμένος στην εποχή του – πιθανότατα εξαιτίας του χαρακτήρα του που αποξένωνε τους άλλους.[13] Ήταν μαθητής του ουμανιστή Francisco Sánchez de las Broza στο πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα. Δίχως να ολοκληρώσει τις σπουδές του έφυγε για τη Σεβίλλη όπου εκεί γνώρισε τον ποιητή Fernando de Herrera και τον λογοτεχνικό κύκλο του. Πηγή για τη ζωή του Herrera («Ο Θεϊκός», «El Divino») αποτελεί το κείμενο του Pacheco στα 1599. [14]  Στη ο Mesa συνέχεια, εισήλθε στην ιεροσύνη και έφυγε για πέντε χρόνια την Ιταλία, όπου και έγινε φίλος με τον ποιητή Torquato Tasso. Επιστρέφοντας στην Ισπανία, έγινε μέλος της Ακαδημίας Selvaje  (ή  διαφορετικά Academia del Parnaso) και συνδέθηκε με τον ποιητή και δραματουργό Miguel de Cervantes και τον Félix Arturo Lope de Vega y Carpio. Από το έργο του σημειώνουμε τα: Las navas de Tolosa. Poema heroico (En Madrid: por la biuda de P. Madrigal. 1594),La restauracion de Espana (En Madrid: en casa de Iuan de la Cuesta. 1607), El patron de España (En MadridporAlonso Martin. 1612). Επιπλέον, σήμερα είναι γνωστός για τη μετάφραση στα Ισπανικά της Αινειάδας του Βιργιλίου στα 1615.  

Το ποίημα, ή καλύτερα το σονέτο, που μας απασχολεί ανήκει στη συλλογή Ποιημάτων (Rimas), που εκδόθηκε στα 1618, σε τόμο που περιλαμβάνει μεταφράσεις από το έργο Βιργίλιου και μία τραγωδία. Las Églogas y Geórgicas de Virgilio y Rimas y el Pompeyo tragedia, Madrid: Juan de la Cuesta, 1618.[15] Το σονέτο «Al GriegoSoneto[16]όπως και τα υπόλοιπα σονέτα της συλλογής, ακολουθεί την πετραρχική παράδοση, δωδεκάστιχο σε ιαμβικό πεντάμετρο με ομοιοκαταληξία a-b-b-aa-b-b-a και c-d-e-c-d-eΒρίσκεται ανάμεσα στα σονέτα που αρχίζουν με τους στίχους «Silencio mudo…» («Σιωπή του κόσμου…») και «Quando soy a subir sobre la Luna» (Όταν ανέβω πάνω στη Σελήνη…»), ενώ τον πένθιμο, ή και παραμυθητικό, χαρακτήρα του επιτείνουν τα σημεία στίξης στον τίτλο, με τη χρήση της τελείας, και τα μικρά γράμματα. Γεγονός που το διαφοροποιεί από τα υπόλοιπα σονέτα, τα οποία στην πλειοψηφία τους έχουν τον τίτλο «SONETO.» με κεφαλαία γράμματα.  

Μπορούμε να εικάσουμε πως το σονέτο γράφτηκε λίγο μετά το θάνατο του ζωγράφου. Το βιβλίο εκδόθηκε, πράγματι, τέσσερα χρόνια μετά το τέλος της ζήσης του Θεοτοκόπουλου. Παρόλ’ αυτά, σε αυτό το συμπέρασμα οδηγούμαστε αν παρακολουθήσουμε την ιστορία της έκδοσης όπως παρουσιάζεται από τα σημειώματα και τις αδειοδοτήσεις για την έκδοση που περιλαμβάνονται στο τύπωμα του τόμου. Έτσι, (σε χρονολογική σειρά) έχουμε: Aprovació del Licenciado Luis Tribaldos de Toledo [Έγκριση έκδοσης] 12 Δεκεμβρίου 1614, TASSAMartin deSegura [Εκδοτικός φόρος] 3 Μαρτίου 1617, Aprovació del Padre Maestro FrHortensio Felix Paravicino Ministro de laSantissima Trinidad de MadridPredicador de su Magestud 1 Οκτωβρίου 1617 [Έγκριση έκδοσης], Summa delPrivilegio 27 Νοεμβρίου 1617 [Περίληψη προνομίου έκδοσης]Fee de Erratas 13 Μαρτίου 1618 [Τυπογραφικά λάθη]. Τι μεσολάβησε από την πρώτη Έγκριση έκδοσης στα τέλη του 1614 έως την οριστική έκδοση του βιβλίου στα 1618 δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω.


Al Griego. Soneto.

Al soberano universal Monarca,
   y con supremo imperio el Orbe abarca,
   se quexa más del Griego la cruel Parca,
que de antiguo pintor, pintor moderno
   que con el arte haze al hombre eterno,
   contra el decreto de la Stigia barca.
Dize el que manda al hado y a la suerte:
   -Para que tenga fin lo que desseas,
   y se aumente tu próspera fortuna
trasládalo del Reyno de la muerte
   (de la pintura Idea) con las Ideas
   que reynan en el cielo de la Luna.


(σε ελεύθερη μετάφραση)[17]

Στον Έλληνα. Σονέτο.

Στον κυρίαρχο και οικουμενικό Μονάρχη,
   που με υπέρτατη εξουσία τον Κόσμο καλύπτει, [πες]
   αυτό το παράπονο για τ’ ανήλεο θέρισμα του Έλληνα,
ότι [πρόκειται] για αρχαίο ζωγράφο, ζωγράφο σύγχρονο
   που με την τέχνη του σκέπαζε ολόκληρη την ανθρωπότητα
   αντίθετα με την πορεία της βάρκας της Στυγίας
Πες σε αυτόν που ορίζει την μοίρα και την τύχη:
    - Πως δεν βάζεις ένα τέλος σε αυτόν που κατεβαίνει,
    και μια ευημερούσα τύχη αυξάνεται
με τη μετακίνηση του στο Βασίλειο της θανάτου
  (της ζωγραφικής Ιδέας) με τις Ιδέες
  που βασιλεύουν στον ουρανό της Σελήνης.


Μπορεί, όμως, η λογοτεχνία να αποτελέσει ιστορία;[18] Να αποτελέσει ένα ζητούμενο έρευνας που αντιμετωπίζει τα λογοτεχνικά, ως κοινωνικά και πνευματικά, ιστορικά συμπτώματα μιας εποχής πέρα από μία ιστορική πηγή, είτε για την ιστορία της λογοτεχνίας και της γραμματολογίας είτε, στην περίπτωση μας, για την ιστορία της τέχνης; Πως το ιστορικό επίπεδο μπορεί, αν γίνεται, να συνάδει με αυτό της μυθιστορίας; Πέρα από την αναζήτηση των λογοτεχνικών προσλήψεων και αναπαραστάσεων εικόνων του ζωγράφου και των έργων του. Πέρα από τα αίτια και του τρόπους των χρήσεων της τέχνης στα πλαίσια της μυθιστορίας, είτε ως δομή είτε ως περιεχόμενο. Αναζήτηση που δημιουργείται από το πάντρεμα της λογοτεχνίας και της ιστορίας των εικαστικών τεχνών.[19]

Η ανάγνωση του λεξιλογίου και της φρασεολογίας, ή η επιλογή αυτών από τους συγγραφείς, στην ιστορία της τέχνης και η σύνδεση τους με τη θεωρία της τέχνης των συγγραφέων και της εποχής συμβάλει προς αυτή την κατεύθυνση. Για παράδειγμα, «αρχαίο ζωγράφο, ζωγράφο σύγχρονο», «που με την τέχνη του σκέπαζε ολόκληρη την ανθρωπότητα», «ζωγραφική Ιδέα». Η έννοια του  «αρχαίου» («antiguo») σχετίζεται με τον λογοτεχνικό ρητορικό τόπο που θέλει τους μεγάλους ζωγράφους να παρομοιάζονται με τον Απελλή. Ο Απελλής υπήρξε ζωγράφος, πιθανότατα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο οποίος στο έργο συνδύαζε την τέλεια ομορφιά με αξεπέραστη ικανότητα στη μίμηση της Φύσης και όλων των εκφάνσεων της. Στοιχεία για αυτόν έχουμε από Πλίνιο τον Πρεσβύτερο και το 35ο βιβλίο της Φυσικής Ιστορίας (Naturalis Historia) του.[20]

Το σχήμα Έλληνας – Απελλής απαντάται, ακόμα και σε χειρόγραφο τύπου ex libris από τη βιβλιοθήκη του Antonio Covarrubias, πορτραίτο του οποίου φιλοτέχνησε Θεοτοκόπουλος, σήμερα στο μουσείο του Λούβρου:

«Habuit ex Bibliotheca gentilis nostri Ant[onii Covarruuiani V[iri] C[larissimi Dominicus  / Theotocupuli nostri temporis Apelles, ex istis (brevi?) desumpsi. / Dr. Thomas Tamaio de Vargas»[21]

«Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Απελλής της εποχής μας, απέκτησε αυτό [το βιβλίο] από την βιβλιοθήκη του διαπρεπούς ευπατρίδη Antonio Covarrubias, [μετά από λίγο καιρό] το πήρα από αυτούς. Δρ. Thomas Tamaio de Vargas»

Το συγκριμένο σημείωμα βρίσκεται στην έκδοση των έργων του Ξενοφώντα, Opera Graece (Florentiaein aedibus Philippi Juntae, 1516), που σήμερα φυλάσσεται στο Τολέδο, στο Museo & Casa de El Greco, ενώ οΘεοτοκόπουλος το απέκτησε όταν η βιβλιοθήκη του Covarrubias δημοπρατήθηκε μετά το θάνατο του.[22]

Παράλληλα, το περιεχόμενο της λέξης «Ιδέα», στο ποίημα αυτό, μπορεί να έχει τις ρίζες της στην πραγματεία του Gian Paolo Lomazzo Idea del tempio della pittura στα 1590.[23] Στην ίδια πραγματεία παραπέμπει, πιθανότατα, και ο τελευταίος στίχος του σονέτου: «με τις Ιδέες / που βασιλεύουν στον ουρανό της Σελήνης». Επιπλέον, ο Lomazzo, στην Πραγματεία του περί ζωγραφικής, γλυπτικής και αρχιτεκτονικής «παρατήρησε» πως: 

« Questo pianeta (il Sole) […] ha il governo e l'amministrazione dei Cieli, e dei corpi che sotto al cielo stanno, ed è signore di tutta le virtù Elementare;e la Luna in virtù sua, è signora della generazione, dell'aumento e dello scemamento; perciò disse un antico Astrologo che la vita s' infonde à tutte le creature per mezzo del Sole e della Luna».

«Αυτός ο πλανήτης (ο Ήλιος), […] κυβερνά και διοικεί τους ουρανούς και τα σώματα που είναι κάτω από τον ουρανό, και είναι άρχοντας όλων των πρωταρχικών αρετών. Και το φεγγάρι εκ φύσεως της είναι η κυρία της γένεσης, της ανάπτυξης [αύξησης] και της μείωσης. Ως εκ τούτου, ένας αρχαίος Αστρολόγος είπε ότι η ζωή δίνεται σε όλα τα πλάσματα δια μέσου του Ήλιου και της Σελήνης».[24]

Έτσι, το σονέτο του Mesa καταλήγει, με τον Θεοτοκόπουλου να πηγαίνει προς τον «ουρανό της Σελήνης», εκεί όπου σύμφωνα με τη νεοπλατωνική θεώρηση βρίσκονται οι «Ιδέες». Επιπλέον, αυτή η πεποίθηση μπορεί να συνδεθεί και με τις απόψεις για την κοινωνικής θέσης του ζωγράφου ως πνευματικού δημιουργού.[25] Εκτός, όμως από το παραπάνω απόσπασμα, η σύνδεση αυτής της «Ιδέας» του Cristóbal de Mesa με την «Ιδέα» τουLomazzo, και όχι με την αριστοτελική προσέγγιση του Federico Zuccaro στα 1607,[26] ήταν ο ποιητής Torquato Tasso, στον όποιο ο Lomazzo, μάλιστα, παραπέμπει συνεχώς στην Πραγματεία του – αν και ο Tasso ήταν γνωστός και στους τρεις συγγραφείς.

Αξίζει, εδώ, να σημειωθεί πως ο ποιητής έγραψε ένα σονέτο προς τον Έλληνα (Griego) και όχι προς τον Greco. Αντίθετα, στο κατάστιχο – ευρετήριο της συλλογής του de la Vega, κόμη του Los Arcos, στα 1632, ο Θεοτοκόπουλος σημειώνεται ως «domenico greco»,[27] που είναι και το όνομα με το οποίο απαντάται ο ζωγράφος στην εποχή του στο Τολέδο.[28]

Επιπλέον ερωτήματα, ακόμη, που σχετίζονται με καίρια ιστορικά ζητήματα, όπως αυτά της κριτικής, ή όχι, πρόσληψης του συγκεκριμένου σονέτου μέχρι τις μέρες δεν είναι δυνατόν να απαντηθούν στα πλαίσια αυτού του σημειώματος ούτε και στην παρούσα χρονική στιγμή του συγγραφέα.


[1] Το σημείωμα αυτό γράφτηκε με αφορμή το επετειακό έτος για τη συμπλήρωση τετρακοσίων χρόνων από το θάνατο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (1541-1614). Αιτία στάθηκε η συμμετοχή μου στις εκδηλώσεις του Γραφείου Σχολικών Δραστηριοτήτων Δ.Ε. Ν. Ηρακλείου, Κρήτης, και συγκεκριμένα στο «Δίκτυο Greco». Ευχαριστώ θερμά την κ. Αγγελική Ζαχαράτου, Υπεύθυνη Σχολικών Δραστηριοτήτων, Δ.Ε. Ν. Ηρακλείου, για την πρόσκληση, την κ. Φιλαρέτη Χρονάκη, Διευθύντρια του 11ου Γυμνασίου Ηρακλείου για την φιλοξενία της παρουσίασης στο χώρο του σχολείου (http://11gym-irakl.ira.sch.gr), όπως και τις κυρίες Κλειώ Χρηστάκη και Δρ. Μαρία Φιολιτάκη, καθηγήτριες εικαστικών και φιλολογικών μαθημάτων αντίστοιχα, για την υποστήριξη και συμπαράσταση τους. Ευχαριστώ επίσης και την κ. Λία Γυιόκα, Επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης, Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Α.Π.Θ, για τις προτάσεις της πάνω στο κείμενο.
[2] Για παράδειγμα: Νίκος Χατζηνικολάου (επιμ.) (1990), Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, τεκμήρια για τη ζωή και το έργο του, 4 τόμοι, Ρέθυμνο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
[3] Βλ. Harold E. Wethey (1962) El Greco and His School, 2 vols. Princeton: Princeton University Press. José Gudiol (1971) Doménikos Theotokópoulos. El Greco, 1541-1614, Barcelona: Edic. Polígrafa. José Gudiol, The complete paintings of El Greco, 1541-1614μετάφραση Kenneth Lyons (1973) New York: Viking Press.
[4] Για παράδειγμα: Φερνάρντο Μαρίας, Ο Γκρέκο και η τέχνη της εποχής του, Τα σχόλια στους Βίους του Βαζάρι, μετάφραση Νίκος Χατζηνικολάου (2001) Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Πρώτη ισπανική έκδοσηFernando Marías, (1992) El Greco y el arte de su tiempo: las notas de El Greco a Vasari, Madrid: Real Fundación de Toledo.
[5] Βλ. Ευτυχία Φουντουλάκη (1998) Επαναφορά στον Greco, Ηράκλειο: Βικελαία Βιβλιοθήκη Δήμου Ηρακλείου.
[6] Manuel Bartolomé Cossío (1908) El Greco, Madrid: Victoriano Suárez.
[7] Francisco de Borja de San Román y Fernández (1910) El Greco en Toledo; ó, Nuevas investigaciones acerca de la vida y obras de Dominico Theotoćopuli, Madrid: Suárez.
[8] [José Villegas y Salvador Viniegra] (1902) Museo Nacional de Pintura y Escultura, Catálogo ilustrado de la Exposición de las obras de Domenico Theotocopuli llamado el Greco, Madrid: J. Lacoste, Imp. De J. Sastre y C.ª.
[9] Βλ. Javier Barón (ed.) (2014) El Greco y la pintura moderna. Catálogo, Madrid: Museo Nacional del Prado.
[10] Ντούλα Μουρίκι (1991) «Ο Greco και το Βυζάντιο», Τετράδια «Ευθύνης», τ. 31, σελ. 10
[11] Antonio Illán y Óscar González Palencia (eds.) (2014) El Greco en la literatura, Antología de textos literarios sobre El Greco, Toledo, Castilla-La Mancha: Biblioteca de Castilla.http://www.castillalamancha.es/biblioclm/assets/el_greco/antologia_el_greco_en_la_literatura.pdf (τελευταία πρόσβαση 27/06/2014).
[12] Richard L. Kagan (1992), “The count of Los Arcos as collector and patron of El Greco” Anuario del Departamento de Historia y Teoría del ArteΝο. 4 Universidad Autónoma de Madrid, σελ. 151-159. https://repositorio.uam.es/handle/10486/2745 (τελευταία πρόσβαση 27/06/2014).  
[13] C. Maurice Cherry (1993) “Cristóbal de Mesa” Dictionary of the Literature of the Iberian Peninsula, ed. Germán Bleiberg, Vol. 2, Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group, σελ. 1075-1076.http://books.google.gr/books?id=dHnf68YaK8wC (τελευταία πρόσβαση 27/06/2014).
[14] Libro de descripción de verdaderos retratos de ilustres y memorables varones / escrito y dibujado por Francisco Pacheco, Sevilla Libreria Española y Extrangera de D. Rafael Tarasco, s.a., Universidad de Sevilla: Versión digital (pdf), σελ. 15-22, http://fama2.us.es/fde/ocr/2006/libroDeDescripcion.pdf (τελευταία πρόσβαση 27/06/2014).
[15] Cristóbal de Mesa (1618) Las Églogas y Geórgicas de Virgilio y Rimas y el Pompeyo tragedia, Madrid: Juan de la Cuesta. http://books.google.gr/books?id=3RgKhViOpLIC. Δεύτερη έκδοση στα 1793. Madrid, en la imprenta de R. Ruiz. http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nnc1.cu01376020 (τελευταία πρόσβαση 27/06/2014).
[16] Mesa (1618) «Al Griego. Soneto.», ό.π., σελ. 134-135.
[17] Η μετάφραση είναι του συγγραφέα.
[18] Αντώνης Λιάκος (2007) Πώς το παρελθόν γίνεται ιστορία;, Αθήνα: Πόλις.
[19] Για τη θεματική Θεοτοκόπουλος και Λογοτεχνία, βλ. Emilie Bergmann (1975) “Art Inscribed: El Greco’s Epitaph as Ekphrasis in Góngora and Paravicino” Modern Language Notes: Hispanic Issue, Vol. 90, No. 2, σελ. 154-166, http://www.jstor.org/stable/2906856 (τελευταία πρόσβαση 27/06/2014). Francis Cerdan (2013) “Paravicino y el Greco: un soneto inédito y un retrato desconocido” Criticón, No. 117, σελ. 5-28, http://criticon.revues.org/206(τελευταία πρόσβαση 27/06/2014). Lorenzo Martín del Burgo (2014) “El Greco en la poesía (Notas en el cuarto centenario de su muerte)” El Alambique; Dedicado a Maria-Mercè Marçal, No. 9,http://www.fundacionalambique.com/index.php?option=com_content&view=article&id=363&Itemid=290(τελευταία πρόσβαση 27/06/2014).
Βλ. ακόμα για την ιστορία της τέχνης και μυθιστορία, για παράδειγμα: H. Perry Chapman (2009) “Art Fiction.” Art History: Contemporary Perspectives on Method. Ed. Dana Arnold. Art History (special issue) 32, σελ.785-805.
[20] Ernst H. Gombrich, (1976) “The Heritage of Apelles” The Heritage of Apelles: Studies in the Art of Renaissance, Ithaca, New York: Cornell University Press, σελ. 3-18.
[21] Για τη μεταγραφή βλ. Manya S. Pagiavla (2006) Domenicus Scepticus: An analysis of El Greco’s Autograph Marginalia on Vasari’s “Vitae” (1568) on Barbaro’s edition of Vitruvius’s ‘Dieci Libri dell’ Architettura’ (1556) and on Serlio’s “Architettura” (1566), Doctoral Thesis, The University of Essex, σελ. 36 και υποσ13.http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.527461 (τελευταία πρόσβαση 27/06/2014). Η μετάφρασηείναι του συγγραφέα.
[22] Gregorio de Andrés (1989) “El helenismo en Toledo en tiempo del Greco” Cuadernos para investigación de la literatura hispánica, Nº 11, σελ. 172. Fundación Universitaria Española, Rivista Virtual: http://fuesp.com/revistas/pag/CILH_11.html (τελευταία πρόσβαση 27/06/2014).
[23] Giovanni Paolo Lomazzo (1590) Idea del tempio della pittura, Milano: per Paolo Gottardo Pontio. http://books.google.gr/books?id=G157iMiwsQAC (τελευταία πρόσβαση 27/06/2014).
[24] Giovanni Paolo Lomazzo (1585) Trattato dell'arte della pittura, scoltura et architettura, Milano: per Paolo Gottardo Pontio, σελ. 555. http://books.google.gr/books?id=woLXoLDqh1sC (τελευταία πρόσβαση 27/06/2014). Η μετάφραση είναι του συγγραφέα.
[25] Βλ. Rensselaer WLee (1940) “Ut Pictura PoesisThe Humanistic Theory of Painting”, The Art BulletinXXII, 1940, σ. 197–269, και Marina Lambraki-Plaka (2010) Ut pictura poesis: ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ-SummaryAthens Dialogues. Logos and Art. Period Two.http://athensdialogues.chs.harvard.edu/cgi-bin/WebObjects/athensdialogues.woa/wa/dist?dis=56(τελευταίαπρόσβαση 03/03/2015)
[26] Federico Zuccari (1607) L’idea de’ pittori, scultori ed architetti, Torino: Per Agostino Disserolio.
[27] «un quadro grande de Italia encima de la puerta q entra / la quadra de los Rexera? de quando el angel parecio / a Noe mas estan a los dos lados de esto quadro dos / medianos de domenico greco, el uno retrato de un / pedaqo de Toledo, el otro retrato del monasterio del / gran camaldula [300 rr a cada uno]», «quadro de Nuestra Señora de la Leche de domenico / greco» και «quadro enzima deste de S Lucas Evangelista de mano / de domenico greco [200 rr]», Pedro Laso de la Vega, conde de Los Arcos, Ευρετήριο έργων ζωγραφικήςσυνταγμέννο από τον Fray Juan Bautista Maino, 15 Απριλίου 1632. Πηγή: Instituto Valencia de Don Juan (Madrid): Documentos sueltos No. 26-V-18. Αντλώ από Kagan, ό.π., σελ. 158. Η υπογράμμιση του «de domenico greco» είναι δική μου.
[28] Νίκος Χατζηνικολάου (2008) Ο Γκρέκο στη μεγάλη οθόνη, Αθήνα: Άγρας, σελ. 14. 

Αρχαία Ελληνική Θεματογραφία

Show more

My iTutoring App